BİLDİRİ DETAY

Gönül SAMEDOVA
ORTAK TÜRKÇENİN AZERBAYCAN AĞIZ VE ŞİVELERİNDE OGUZ VE KIPÇAK DİL BELİRTİLERİ.
 
Ağız ve şiveleri edebi dilden ayıran temel unsurlardan biri de fonetik farklılıklardır. Fonetik farklılıklar gramer, hatta leksik (sözcüksel) farklara oranla avantaj sergiliyor. Ağız ve şivelerde bir takım sesler ve fonetik olaylar vardır ki, bunlara çağdaş edebi dilde rastlamıyoruz. Azerbaycan'ın Kuzey grubu ağız ve şivelerinin türk dilleri ve ağızleri ile karşılaştırılmasından belli oluyor ki, birçok durumlarda oğuz-kıpçak boy dillerine ait unsurlar arasına sınır koymak imkansızdır. Mahmut Kaşgarlı oğuz dilinin etkisini her yerde hissetmiş, oğuz-kıpçak dillerinin karışık olduğuna emin olmuştur. Bu onunla izah ediliyor ki, Mahmut Kaşgarlı çoğu zaman "oğuzla" birlikte "kıpçak", yahut aksine "kıpçak"la birlikte "oğuz" söylemiştir. Kıpçak etnogenezinin öğelerine Azerbaycan'ın karışık tipli Kuzey grubu ağızlarında yaygın olarak rastlanmaktadır. Bu şivelerin fonetik sisteminde kıpçak dilinin özelliklerine ait olan belirtilere bakalım: 1. Ünlülerin burun seslerinin işlenmesi: sözuã, dêdã, êlıa᷉, gözua᷉, ģızîz. 2. Ünlülerin kalınlaşması (ê>a, ü>u, ö>o: dars, har, ģun, uçun, oģuz, ģonur, ĥoraģ 3... Buna ek olarak, Kıpçak dili ile ilgili aşağıdakileri de belirtebiliriz. 1. İ ünlüsü yerine e ünlüsünün işlenmesi: sen-sin-sên; 2. Adların ve fiillerin başında y sesinin düşümü veya ç-ye geçmesi: elkin-yelkin (gezgin), ılığ-yılığ-ilığ, cincü (yincü)-inci, cuğdu (yuğdu) - uzun deve yünü anlamında. 3. Söz başında m yerine b sesinin işlenmesi: ben – men –mên, bün – mün – çorba anlamında. Azerbaycan yazılı anıtlarında kıpçak ve oğuz tükçesinde sözlerin paralelliği (sinonimliği) gözlemleniyor: kıpçak tükçesinde oğuz tükçesinde ata baba çöl yazı çağırmaģ oģumaģ ayıtmaģ demêk payız küz yaĥşı iyi

Anahtar Kelimeler: Oğuzlar, Kıpçaklar, Ağızlar, Kuzey Grubu



 


Keywords: