BİLDİRİ DETAY

Ilahe MİRZALİYEVA
TÜRK DİLLERİNDE SİMETRİ VE ASİMETRİ
 
Sentaktik (sözdizimsel) birimler - kelime kombinasyonları, basit cümle, bileşik cümle, metin hiç de her zaman belirli kalıpla kurulmuyor. Analiz yapılırken belirlenmiş ve onaylanmış kural dışına çıkan sentaktik birimlere rastlıyoruz ve bu tip sentaktik birimlerin öğrenilmesi sıkıntı yapıyor. Kanaatimizce, bu birimlerin "Asimetrik sentaktik birimler" adı altında gruplandırılması ve incelenmesi daha uygundur. Simetrinin olmaması veya bozulmasına, yani kanundan ve kabul edilmiş kural dışındankenara çıkmaya biz asimetriklik diyoruz. Dilbilimde "asimetri" teriminin kullanımı metafor'a benzetilebilirdi, ama dil-bilimingeçen yüzyıldaki gelişimi bu terimin daha geniş kullanımı ile karakterize edilir ve bu kategori dilin fundomental sturuktur ve özelliklerini yansıtır. Asimetriklik ifade edenle ifade olunan arasındaki ikili ve çok yönlü yapısal-anlamsal ve fonksiyonel bir yaklaşımdır.Asimetrik sintaktik birim deyince, genel kanunauymayan sintaktik birimler öngörülüyor. Kelime kombinasyonu düzeyinde asimetriklik Azerbaycan ve Türk dillerinde ismi kombinasyonlarda, en çok 3. tür belirleyenkelime kombinasyonunun tarafları arasında olur.Buna ise bağımlı taraf "biz" şahıs zamiri ile ifade edildiğinde daha çok rastlanıyor. Bu sırada kelime kombinasyonu kendi esas tarafının aidiyet ekini kaybeder. Basit cümle düzeyinde asimetriya söz dizisinin bozulması sırasında kendini görterir. Bazen cümlenin bir kısmı ondan kopuyor ve cümlenin yapısına dahil olmuyor (parselyasiya), ya da cümlede tersine paralelizm (xiazm) kullanılır. Ayrıca her iki türk dilinin asimetrik sintaktik birimleri sırasında ellepsis, inversiyon, üslup-sentaktik normlar ve bu gibi diğer yapılara sıkça rastlanıyor. Makalede bu asimetrik sentaktik birimlerin her iki dil materyali üzerinde analizine yer verilmiştir. Asimetrik sintaktik birimlerin Türiye türkçesinde ve Azerbaycan türkçesinde karşılıklı olarak araştırıması ve sistemleştirilmesi, her iki dilin sözdiziminin araştırılması, diğer disiplinler üzerine araştırmaları kolaylaştıracak ve analiz karışıklığını önleyecektir.

Anahtar Kelimeler: Simetri, Asimetri, Sentaktik birimler, Stilistik kurallar



 


Keywords: